Hauwert in de 15e eeuw

Over Hauwert in de 15e eeuw is (nog) niet veel bekend. Hieronder volgen een aantal wetenswaardigheden waarbij Hauwert een rol speelt of die de situatie waarin Hauwert in die tijd verkeerde, beschrijven.

Stadsrechten

2 februari 1414 werden de bannen Wognum, Wadway, Oudebucswoude (Hauwert) en Nieuwebucswoude (Nibbixwoud) onder de naam Wognum tot stad gepromoveerd.

Tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten koos Wognum helaas de verkeerde partij, waardoor haar privileges al in 1426 verbeurd werden verklaard. Daarna werden de dorpen eerst voorlopig, en in 1436 definitief onder de jurisdictie van Hoorn gebracht.

Hoorn dat wel tijdig gekozen had voor Philips van Bourgondie werd hiervoor beloond, getuige volgende woorden:
Philips van BorgondiŽn, graaf van Hollant, oorkondt dat vanwege de vele diensten die de stad Hoorn hem en zijn voorvaders heeft betoond, het poortrecht van Hoorn wordt uitgebreid met Wognum, Nubbuxwoude, Oude Nubbuxwoude (Hauwert) en Wadwey, hetgeen inhoudt dat de burgemeesters van Hoorn jaarlijks aldaar vredemakers zullen aanstellen en afzetten, dat schout en schepenen van Hoorn daar recht zullen spreken en keuren zullen uitvaardigen, en dat de opgelegde boeten voor de helft aan hem en voor de helft aan burgemeesters en schepenen van Hoorn zullen toevallen.

Malaise op het platteland

Gedurende een groot deel van de 15e eeuw ging de plattelandsbevolking van West-Friesland gebukt onder een diepe malaise. De oppervlakte van de bezaaide landen ging in de loop van de 15e eeuw langzaam achteruit. De waterstaatkundige situatie in West-Friesland verslechterde.
De toenemende wateroverlast verminderde niet alleen de mogelijkheid van akkerbouw. Op de natte gronden kon het vee minder lang buiten grazen en waren de hooiopbrengsten laag. Tot de molenbemaling kwam (in de 16e eeuw) stonden de boeren machteloos tegenover de kwaliteitsvermindering van de gronden.

De armoede heeft er vermoedelijk voor gezorgd dat de bevolking activiteiten ontplooide buiten de agragrische sector. Naast agrarische producten brachten ze zoetwatervissen en vogels op de markt.

Crisis

Naast een hoge belastingdruk (door de oorlogen waarin het Bourgondische rijk na de dood van Karel de Stoute in 1477 betrokken was geraakt), oorlogsgeweld, afzetproblemen en een ongunstige prijsontwikkeling, leidde de wateroverlast aan het einde van de eeuw tot een ongekend zware crisis op het platteland en een sterke daling van de agrarische productie.

Enqueste

Informacie ende enqueste
Anno 1494

Het origineel is te vinden in het Nationaal Archief.

 

Over aard en achtergronden van deze crisis geeft de Enqueste van 1494 veel informatie. De gegevens werden in opdracht van de Staten verzameld met als doel de relatieve economische draagkracht van dorpen en steden te bepalen. Zodoende hoopte men tot een meer rechtvaardige verdeling van belastingheffing te komen. Er wordt in de Enqueste telkens een vergelijking gemaakt tussen de situatie op dat moment (1494) en die ten tijde van de dood van Karel de Stoute (1477).

Hauwert in 1494

Voor de enqueste werden met naam genoemde vertegenwoordigers van de steden en dorpen volgens een vast stramien gevraagd naar zaken als het aantal haardsteden, de aard van de bedrijvigheid, de oppervlakte van het land en de accijnzen.

De volgende Hauwerter notabelen werden ondervraagd:
Heer Jan Jansz, 65 jaar,
Jan Eyndensz, 65 jaar, en
Claes Gryn, 44 jaar off daerontrent
inwoonende van den voorsz. dorpe; geinterrogeert op den inhouden van de voorsz. Instructie
.

In 1477 waren er nog 30 haertsteden, in 1494 was dit aantal verminderd tot 24, welcke verminderinge gecomen es uyt armoede.

In 1494 voorzag men zich in Hauwert in het levensonderhoud met een weinich lantelinge, niet met paerden, mer mit aerde die zij mitter handt uyter graften schieten op die kanten van heuren weyen... zonder andere neringe te hebben. De in dit citaat beschreven slootwalakkerbouw is een verschijnsel dat hoort bij de crisis aan het einde van de 15e eeuw.

Eenderde van de bevolking gaat om godtswille (leeft van de bedeling).

Vergeleken met 1477 (overlijden Karel de Stoute) is het bezit van de bevolking gehalveerd.

Voor de letterlijke tekst van de Enqueste klik hier.

Tijdsbeeld 15e eeuw

De Bourgondische tijd

Door veroveringen en strategische huwelijken van de hertogen van Bourgondie ontstond het rijk van de Bourgondiers, dat - op zijn hoogtepunt - zich uitstrekte van de Alpen tot Holland.
In de 15e eeuw bestond het Rijk van de Bourgondische hertogen uit 2 delen: enerzijds het hertogdom BourgondiŽ, samen met het Graafschap Bourgogne, en anderzijds de Bourgondische Nederlanden, die werden aangeduid als de "landen van herwaarts over".

1477. Hertog Karel (de Stoute) sneuvelt in de slag bij Nancy. Een groot deel van het Franse bezit van de Bourgondiers ging verloren aan de Franse kroon. Door het huwelijk van Maria van Bourgondie, enige erfgename van Karel de Stoute, met de Duitse kroonprins Maximiliaan I van Oostenrijk, kwam de rest, waaronder de Lage Landen, onder de souvereiniteit van het Huis Habsburg. Maria overleed in 1482 en werd opgevolgd door haar zoon Filips de Schone. Totdat Filips meerderjarig wordt treedt zijn vader, Maximiliaan I van Oostenrijk op als regent.
Vanaf 1494 neemt Filips zelf het bewind in handen.
Filips de Schone was, in tegenstelling tot zijn vader, enkel landsheer van de Nederlanden, en kon al zijn tijd en aandacht aan dit grondgebied besteden.

Filips de Schone

Hoekse en Kabeljauwse twisten

Gedurende de tweede helft van de 14e en de 15e eeuw was er een strijd tussen verschillende facties van de elite van het graafschap Holland. Adel en steden waren erbij betrokken. De strijd heeft bijna honderd jaar geduurd in Holland en West-Friesland.
Keuze in het conflict had vaak te maken met bestaande spanningen tussen bepaalde gebieden. Het gebeurde regelmatig dat steden of edelen overliepen naar de andere partij.

Vanaf 1417 (het overlijden van graaf Willem VI) ging de strijd vooral tussen voorstanders (de Kabeljauwen) en tegenstanders (de Hoeken) van Bourgondie.

Hoorn stond tot 1426 aan de Hoekse kant. Nadat Jacoba van Beieren echter, ondanks haar belofte dat het vonnis niet uitgevoerd zou worden, toch een Hoornse burgemeesterszoon in Delft ter dood liet brengen, koos Hoorn partij voor Philips van Bourgondie (de Kabeljauwse partij).

Jacoba van Beieren

 

 

Overige belangrijke gebeurtenissen in de 15e eeuw:

1407 Eerste wipmolen verschijnt. Begin van het Nederlandse polderlandschap
1421 Sint Elisabethvloed in Zeeland en Holland
1452 Het eerste deel van de Gutenberg-bijbel, het eerste gedrukte boek, wordt in Duitsland uitgegeven
1472 31 december. Amsterdam verbiedt het gooien met sneeuwballen: "Neymant en moet met         sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon".
1483 Geboortejaar Maarten Luther
1492 Columbus ontdekt Amerika
1492 Opstand van het 'Kaas- en Broodvolk' in West-Friesland en Kennemerland tegen de belastingen van         Stadhouder Jan van Egmont

Geraadpleegde bronnen:
1. Hoorn als stedelijk knooppunt, C.M. Lesger, 1990
2. Nieuwe Kroniek van Hoorn, H.Kroon Dz. en F.Kapteijn, 1891
3. Ach Lieve Tijd, West-Friesland, Verzamelwerk
4. Enqueste ende informatie upt stuck van der reductie ende reformatie van den schiltaelen, voertijts    getaxeert ende gestelt geweest over de landen van Hollant ende Vrieslant. Gedaen in den jaere    MCCCCXCIIII.
   Uitgegeven vanwege de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde, bezorgd door R. Fruin. Leiden.    E.J. Brill. 1876
5. diverse websites, o.a. van het Westfries Genootschap en het Westfries Archief

Tijdvakken