|
|
In het Jaarboek 2005 van het Historisch Genootschap Hauwert
wordt in het verhaal van Reindert Smit ('Hauwert herinneringen')
een mooi beeld gegeven van Hauwert rond de eeuwwisseling.
Is er nog meer te vertellen? Kranten, kerknotulen uit die
tijd, en de jaarboeken van het genootschap bevestigen dit
maar al te zeer.
Hauwerters breken door
Begin deze eeuw bestond de bevolking van Hauwert nog vooral
uit boeren en arbeiders. Maar daar kwam geleidelijk verandering
in, niet in de laatste plaats door het uitstekende onderwijs
en de onbaatzuchtige inzet van het toenmalige hoofd van de
lagere school meester Ruijterman.
De scholen voor (meer) uitgebreid lager of middelbaar onderwijs
waren in die tijd letterlijk en figuurlijk voor veel kinderen
moeilijk bereikbaar. Maar meester Ruijterman bereidde begaafde
leerlingen en leerlingen waarvan de ouders wilden dat zij
doorleerden voor op vervolgstudies elders.
Volgens 'Hauwert herinneringen' (Jaarboek 2005, R.Smit Cz.)
zijn 'meer persoonen en leerlingen tot
vooraanstaande persoonen geworden'.
Cornelis Zwagerman
Een van die personen was Cornelis Zwagerman, zoon van een
arbeider. Waarschijnlijk zag meester Ruijterman dat hij met
een begaafde leerling te maken had. Na de benodigde vooropleiding,
ging Cornelis naar de Rijkslandbouwschool in Wageningen.
In Het Nieuws van den dag van 15-07-1902 staat het volgende
bericht:
Ook de verdere loopbaan van Cornelis verliep voorspoedig.
Al spoedig werd hij rijksveeteelt- en zuivelconsulent voor
Zeeland, welke functie hij tot zijn pensioen behield. De Provinciale
Zeeuwse Courant (08-07-1953) schreef bij zijn overlijden in
1953 o.a. het volgende over Cornelis Zwagerman:
'De heer Zwagerman was in agrarisch Zeeland
een zeer bekende en geliefde figuur. Sedert hij in 1906 op
22- jarige leeftijd naar Zeeland kwam als zuivelconsulent
van de Z.L.M. was hij onafgebroken werkzaam in het
belang van de Zeeuwse zuivelbedrijven en de Zeeuwse veeteelt.
Wat hij tot stand bracht of wat tot stand kwam op grond van
zijn waardevolle adviezen, is van zeer grote betekenis gebleken
voor de welvaart van de Zeeuwse boerenstand.'
Armoede onder de arbeiders
De arbeiders maakten nog zeer lange werkdagen voor een laag
loon, dat zij meestal met de pet in de hand moesten ophalen.
En waren zij eenmaal oud en versleten, dan wachtte de bedeling
(armenzorg van de kerk).
De bedeling bestond uit turven, en vet, en af en toe wat geld.
Dominee Schuurman had wel oog voor de erbarmelijke omstandigheden
van de boerenarbeiders. Hij had er eind 19e eeuw (rond 1885)
voor gezorgd dat er stukjes land ('kerkebouwtjes') door de
arbeiders gehuurd konden worden om hun eigen groenten, aardappels
enzo te telen. Ze moesten wel kerklidmaat zijn natuurlijk.
De huurders van deze landjes moesten aan veel voorwaarden
voldoen, op straffe van verlies van het landje (zie Jaarboek
2006, p.72 en 73).
De arbeiders werden eind 19e, begin 20e eeuw, wel zelfbewuster.
Zo was er de nieuwe socialistische beweging van Domela Nieuwenhuis,
en de Sociaal Democratische Arbeiderspartij. Deze geluiden
drongen ongetwijfeld ook in Hauwert door.
Eind 19e eeuw werd het melken nog betaald in brood 'en
toen kwamen de melkers er tegen op en wilden er een kwartje
bij hebben, wat veel oppositie gaf '(Jaarboek
2005, R.Smit, p.14). Dat de oppositie werd overwonnen bewijst
onderstaande advertentie:
Advertentie in Nieuws van den dag, 1907
Opkomst kunstmest
Eind 19e, begin 20e eeuw kwam het gebruik van kunstmest
op. In Hauwert werd dit meteen opgepakt door meester Ruijterman.
Hij was een van de eerste onderwijzers met land- en tuinbouwaktes
en gaf veel cursussen, niet alleen aan Hauwerters, maar ook
buiten het dorp.
Hij hielp ook de arbeiders die een kerkebouwtje hadden, om
een hogere opbrengst te behalen.
Heemraad Witweg begin 20e eeuw. Links de NH
Kerk van Hauwert.
Op de weg loopt meester Ruijterman, die de bouwtjes inspecteert.
Er verschijnen in diverse kranten berichten over deze activiteiten,
en de resultaten die ermee behaald worden.
Algemeen Handelsblad, 26 maart 1902
L. Jonker was veeboer en woonde op H49
A. Zwagerman was de vader van Cornelis Zwagerman en had
waarschijnlijk een kerkebouwtje.
Oprichting Kaasfabriek
Tussen 1893 en 1914 steeg de Nederlandse boterproduktie
met wel 100%. Oorzaken waren de verbeterde fokmethoden, maar
ook de grondverbetering en het toenemende gebruik van kunstmest
leidden tot een sterk verbeterde grasproduktie.
Deze ontwikkeling ging gepaard met een omwenteling in de zuivelbereiding. Werden tot dusver
boter en kaas op de boerderij gemaakt, omstreeks 1910 werd 75% al fabrieksmatig bereid.
Ook Hauwert ging hierin mee. Op 19 oktober 1907 werd door zes boeren, J. Zeilemaker, P. Winkel,
C. Slagter, D. Smit, D. Ellerbroek en P. Stapel, de akte getekend voor de oprichting van de Coöperatieve Zuivelfabriek
"De Volharding".
Niet iedereen was hier blij mee. Volgens Reindert Smit
liep er, toen de Kaasfabriek gebouwd werd, een boerin te huilen
en zei:
'nu zetten ze hier zo'n hok neer, een keisfebriek.
We hebben altijd de hoogste prijs gehad voor de keis en nu
is ons roem in één slag verloren. Ik heb drie dochters en
hoe moeten die nou an een boerezeun komen.'
Met de trein naar Hauwert?
Doorgaande wegen waren er nog niet, maar het spoorwegnetwerk
was groter dan nu, vooral dankzij het grote aantal tramlijnen.
In 1901 werd een comité gevormd voor de aanleg van een spoorweg
die n.b. ook langs Hauwert zou rijden. Er verschijnen regelmatig
berichten in landelijke dagbladen (van 1901 tot 1915) over
dit comité. Na 1915 stopt deze berichtgeving abrupt. Hauwert
heeft nooit een eigen treinstation mogen bezitten.
Nieuws van den dag, 5 april 1901
Nieuws van den dag, 5 juli 1909
Advertentie 1900 - 1909
Advertentie in Nieuws van den dag, 9 januari
1908.
Wed. G.v.d.Heide is Trijntje van Twisk. Gerrit van der Heide
was in 1907 overleden.
En verder...
Notulen Kerkeraad, 10 oktober 1905.
Dat de namen van de stukken land in Hauwert een eigen geschiedenis
hebben bewijst de notitie in de kerknotulen. De kerk heeft
ontvangen van Aaltje van Slooten, de weduwe van Pieter Zwaan,
een stuk land van 3,095 H.A.
Besloten wordt dit land voortaan "'t Zwaantje" te noemen.
Nieuws van den dag, 18 oktober 1905.
T. Claij uit Hauwert wordt benoemd tot onderwijzer te Leersum.
Nieuws van den dag, 14 december 1905.
Het Nieuws van den dag, 29 november 1906 meldt dat Jan Zeilemaker
tot burgemeester van Nibbixwoud is benoemd. Jan Zeilemaker
was burgemeester van 6-11-1906 tot 1-5-1918.
Jan Zeilemaker
Het Nieuws van den dag, 28 september 1907.
Tot hoofdingeland van de banne Hauwert is gekozen de Heer V.Kaij Jz.
Het Nieuws van den dag, 27 juli 1909.
Benoemd tot onderwijzer te Hauwert: K. Koetsier te Zwaag.
Notulen Kerkeraad, 9 november 1909.
Aan de orde is de voordracht
van een nieuwe dominee. Vooral de geheelonthouding is een
punt van gewicht daar men
'algemeen bevreesd is voor het drijven
van zoovele geheelonthouders. Of ds van Wijngaarden geheelonthouder
is weet men niet met volle zekerheid, hoewel een der aanwezigen
van eene hoorcommissie van eene andere gemeente hieromtrent
berichten heeft ontvangen, die er wel op wijzen'.
Het begrip geheelonthouding en de organisatie van geheelonthouders
dateren uit de tweede helft van de negentiende eeuw, toen
door de slechte woon- en werkomstandigheden het drankgebruik
onder arbeiders sterk was toegenomen.
Vraag is of er veel geheelonthouders in Hauwert woonden. En
wilde men juist een dominee die geheelonthouder was?
Dominee van Wijngaarden krijgt 42 stemmen, de andere kandidaat
15.
Jaarboek 2003, Fanfare "Onder Ons", Aaf Korver.
11 november 1909 werd in café "De Goede Verwachting"
een vergadering gehouden met het doel om een fanfarekorps
op te richten. Aanwezig waren 25 personen. Aan P. Schermer
werd gevraagd of hij directeur wilde worden. Die vraag werd
door hem bevestigend beantwoord.
Fanfare "Onder Ons"
|
Tijdvakken
|
